Γιατί τα λόγια δεν αρκούν: Πώς η εξουσία ορίζει αυτό που νιώθουμε

 

Φωτεινή Μαστρογιάννη

  

«Για όλα αυτά θα έρθει η μέρα που η ποίηση θα γίνει αδίκημα, κακούργημα για προτροπή, διέγερση ή υποκίνηση σε εξέγερση, που θα ψηφιστεί σε κάποιο νομοσχέδιο με τίτλο "Τσιμέντωμα συναισθημάτων και λοιπές διατάξεις"»

Βασίλης Μαρούλας – Επικηρυγμένη

 

Στο ιστολόγιο μου γράφω τα τελευταία περίπου δώδεκα χρόνια. Τα κείμενά μου είναι κυρίως δοκίμια που φλερτάρουν με τη φιλοσοφία την οποία αγαπώ από τα πρώτα φοιτητικά μου χρόνια. Αναρωτήθηκα εάν όλα αυτά που γράφω έχουν και κάποιο άλλο νόημα, εάν συνθέτουν κάτι που εγώ δεν αντιλαμβάνομαι. Η σκέψη αυτή ήταν στο μυαλό μου αρκετό καιρό μέχρι που ένα καλοκαιρινό βράδυ στο σχετικά απομονωμένο ημιορεινό χωριό που παραθερίζουμε αποφάσισα να πειραματιστώ με τη βοήθεια υπολογιστή, και τα αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν πρόσφατα στο διεθνές περιοδικό Digital Humanities Quarterly.

Μια ανασκαφή στον εαυτό

Ο Φουκώ μίλησε για την «αρχαιολογία της γνώσης» δηλαδή υπάρχουν στρώματα σκέψης πίσω από αυτά που λέμε συνειδητά. Σκέφτηκα γιατί να μην το εφαρμόσω σε μένα έχοντας ως χώρο ανασκαφής τα δικά μου κείμενα; Ονόμασα λοιπόν αυτή τη μέθοδο «υπολογιστική αυτό-αρχαιολογία».

Χρησιμοποίησα το Voyant Tools ένα πρόγραμμα που ο οποιοσδήποτε μπορεί να βρει δωρεάν. Το Voyant Tools μετρά πόσο συχνά εμφανίζεται κάθε λέξη και ποιες λέξεις εμφανίζονται κοντά η μία στην άλλη. Πρώτα ανέλυσα τρία κείμενά μου σχετικά με τη γλώσσα και την αισθητική και στη συνέχεια ανέλυσα άλλα είκοσι πέντε που είχαν δημοσιευτεί από το 2015 έως το 2025. Παρατήρησα τα μοτίβα.  Όταν ένα μοτίβο εμφανίζεται και στις δύο ομάδες κειμένων, είναι πιθανότερο να αποτελεί σταθερό χαρακτηριστικό της γραφής μου.

Τι βρήκα

Ο υπολογιστής εντόπισε λέξεις που ανεβαίνουν και κατεβαίνουν μαζί. Η γλώσσα εμφανίζεται συστηματικά δίπλα στην αντίσταση. Η αισθητική, δηλαδή ό,τι μας φαίνεται όμορφο ή φυσικό, εμφανίζεται δίπλα στην εξουσία, πιο συχνά απ' όσο δίπλα στην αντίσταση.

Αυτό με ξάφνιασε. Θεωρούσα ότι γράφω για την αισθητική κυρίως ως εργαλείο αντίστασης. Ο χάρτης των λέξεων έδειξε κάτι ακόμη: η «αισθητική» βρέθηκε στο κέντρο, και ο δρόμος από τη «γλώσσα» προς την «επανάσταση» περνούσε μέσα από αυτήν.

 

Το Μοντέλο Αισθητικής Διαμάχης

Με βάση το μοτίβο που παρατήρησα πρότεινα ένα μοντέλο. Η εξουσία δουλεύει κυρίως μέσα από την αισθητική, και η αντίσταση μέσα από τη γλώσσα. Η εξουσία επιδρά στο τι μας φαίνεται κανονικό, στο τι προσέχουμε και τι προσπερνάμε πριν προλάβουμε να το σκεφτούμε. Η αντίσταση διατυπώνει κριτική με λόγια. Τα λόγια όμως φτάνουν μέχρι ένα σημείο. Για να αγγίξει η κριτική την εμπειρία των ανθρώπων, χρειάζονται νέες αισθητικές μορφές. Εκεί γίνεται η διαμάχη: στο πεδίο της αισθητικής, όπου η γλώσσα της αντίστασης πρέπει να μεταφραστεί σε κάτι που νιώθουμε.

Ο Βασίλης Μαρούλας το φαντάστηκε ως το νομοσχέδιο: «Τσιμέντωμα συναισθημάτων». Αν η εξουσία δουλεύει μέσα από ό,τι νιώθουμε, τότε η ποίηση, που μεταφέρει την κριτική στο συναίσθημα, γίνεται επικίνδυνη. Γι' αυτό στο ποίημά του η ποίηση καταλήγει να γίνεται αδίκημα.

Μέσα στα δικά μου κείμενα το ίδιο μοτίβο έχει όνομα εδώ και χρόνια, το έχω ονομάσει «δημιουργική ανυπακοή». Αρνούμαστε τη γλώσσα που μας επιβάλλεται και δημιουργούμε τη δική μας.

Ο Γάλλος φιλόσοφος Ζακ Ρανσιέρ μιλά για τη «διανομή του αισθητού», δηλαδή το τι μπορούμε να δούμε και να πούμε σε μια κοινωνία. Ο Φουκώ βλέπει τον λόγο ως μηχανισμό εξουσίας. Το μοντέλο προτείνεται ως πιθανή επέκταση και των δύο, γιατί περιγράφει πώς φαίνεται να μοιράζονται οι ρόλοι ανάμεσα σε εξουσία και αντίσταση μέσα στον λόγο.

Πρώτο παράδειγμα: το σώμα στον καθρέφτη

Σκεφτείτε το σώμα που για δεκαετίες βλέπαμε στα περιοδικά και στις διαφημίσεις: λεπτό, νέο, αψεγάδιαστο. Κανείς δεν μας είπε ότι έτσι πρέπει να είμαστε. Το είδαμε τόσες φορές που άρχισε να μας φαίνεται φυσικό, και πολλές γυναίκες κοιτάζονταν στον καθρέφτη με αυτό το μέτρο χωρίς να το έχουν επιλέξει. Έτσι δουλεύει η εξουσία στο πεδίο της αισθητικής.

Η κριτική διατυπώθηκε νωρίς και με σαφήνεια. Το 1990 η Ναόμι Γουλφ έγραψε τον «Μύθο της ομορφιάς», ένα βιβλίο διεθνώς γνωστό. Τα επιχειρήματα ήταν πειστικά, κι όμως οι εικόνες γύρω μας έμειναν ίδιες για χρόνια. Η αντίληψη άρχισε να αλλάζει όταν η κριτική πήρε μορφή που μπορούσες να δεις: φωτογραφίες χωρίς ρετούς, σώματα με ραγάδες και κιλά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, γυναίκες που έδειχναν τον εαυτό τους όπως είναι. Η ιδέα που είχε ειπωθεί με λόγια έγινε εικόνα, και η εικόνα άλλαξε το τι μας φαίνεται κανονικό.

Η διαμάχη συνεχίστηκε. Το 2004 η Dove ξεκίνησε τη διαφημιστική καμπάνια «Real Beauty» με πραγματικές γυναίκες διαφορετικών σωμάτων και όχι μοντέλα, τη μιμήθηκαν πολλές εταιρείες. Η νέα αισθητική της αντίστασης έγινε εργαλείο πώλησης. Η εξουσία επέστρεψε στο ίδιο πεδίο με τα όπλα της αντίστασης, και η αντίσταση χρειάζεται τώρα καινούργιες μορφές. Ταιριάζει απόλυτα εδώ ένας στίχος της  Ευτυχίας Αλεξανδροπούλου : «Χείμαρροι γεννιόσαστε, ωρέ, πώς σιγανά ποτάμια καταντάτε».

Δεύτερο παράδειγμα: «Δεν έχω οξυγόνο»

Τον Ιανουάριο του 2025 έγινε δημόσιο ένα ηχητικό από τη σύγκρουση των τρένων στα Τέμπη. Η φράση «Δεν έχω οξυγόνο» ακουγόταν σε ένα ηχητικό από το κινητό του θύματος Φραντσέσκας Μπέζα αποκάλυπτε ότι υπήρχαν άνθρωποι ζωντανοί μετά τη σύγκρουση, οι οποίοι χάθηκαν στη φωτιά που ακολούθησε. Μέσα σε λίγες μέρες πολίτες σε όλη τη χώρα κάλεσαν σε συγκεντρώσεις με αυτή τη φράση ως κεντρικό μήνυμα. Στη δεύτερη επέτειο, στις 28 Φεβρουαρίου 2025, προγραμματίστηκαν 262 διαδηλώσεις στην Ελλάδα και 119 στο εξωτερικό.

Για δύο χρόνια η τραγωδία είχε περάσει σε μια οικεία εικόνα: δελτία ειδήσεων, πορίσματα, ο όρος «δυστύχημα». Αυτό είναι το έδαφος όπου δουλεύει η εξουσία, στο τι αρχίζει να μας φαίνεται κανονικό. Η αντίσταση ξεκίνησε από γλώσσα, τρεις λέξεις ενός ανθρώπου σε απόγνωση. Η φράση περιγράφει ένα σώμα που ασφυκτιά, και όποιος την άκουσε ένιωσε για μια στιγμή την ασφυξία. Μετά πήρε αισθητική μορφή: έγινε πανό και ρυθμικό σύνθημα, και έγινε πληθυντικός, «Δεν έχουμε οξυγόνο». Οι μαθητές έγραψαν «Δεν έχω άλλο οξυγόνο». Η εμπειρία ενός θύματος έγινε μεταφορά για την εμπειρία μιας κοινωνίας. Σε αυτό το πέρασμα η γλώσσα κέρδισε τη μάχη στο πεδίο της αισθητικής, και οι δρόμοι γέμισαν.

Τα δύο παραδείγματα δείχνουν διαφορετικές στιγμές της ίδιας διαμάχης. Στα Τέμπη βλέπουμε τη γλώσσα να βρίσκει αισθητική μορφή και να κινητοποιεί. Στα πρότυπα ομορφιάς βλέπουμε και τη συνέχεια, όταν η εξουσία οικειοποιείται τη μορφή που δημιούργησε η αντίσταση και ο χείμαρρος γίνεται σιγανό ποτάμι.

Τα όρια

Τα συμπεράσματα της έρευνας βγαίνουν από τα δικά μου κείμενα και το δείγμα είναι μικρό, μόνο εικοσιοκτώ κείμενα. Πιθανότητα επηρεάστηκα από τον Ρανσιέρ, συνεπώς τα ευρήματα δεν επιβεβαιώνουν από μόνα τους τη θεωρία του. Τα παραδείγματα είναι ερμηνείες που ταιριάζουν με το μοντέλο και μένουν ανοιχτές σε συζήτηση. Είναι σίγουρο ότι η  μέθοδος χρειάζεται δοκιμή σε κείμενα άλλων συγγραφέων.

Γιατί σας αφορά

Φανταζόμαστε την εξουσία ως κάτι που διατάζει ή απαγορεύει. Ωστόσο, η εξουσία κρύβεται και σε αυτά που μας φαίνονται φυσικά, μία επαναλαμβανόμενη λέξη στις ειδήσεις, ένα πρότυπο ομορφιάς. Εάν αναρωτιόμαστε γιατί μας φαίνεται κάτι κανονικό και ποιος επωφελείται από αυτό τότε θα δούμε πράγματα που αλλιώς θα προσπερνούσαμε. Το ίδιο ισχύει και για όσους προσπαθούν για   κοινωνική και πολιτική αλλαγή. Το δίκιο χρειάζεται μορφή που να αγγίζει την εμπειρία των ανθρώπων για να ακουστεί.

«Ξυπνήσετε, Εγερθήτε. Και επαναστατήσετε κατά του Εαυτού σας»

Περικλής Γιαννόπουλος

 

 

Το πλήρες άρθρο, στα αγγλικά: https://dhq.digitalhumanities.org/vol/20/4/000881/000881.html

Θα χαρώ να μάθω τη γνώμη σας στα σχόλια.