Γιατί τα λόγια δεν αρκούν: Πώς η εξουσία ορίζει αυτό που νιώθουμε

 

Φωτεινή Μαστρογιάννη

  

«Για όλα αυτά θα έρθει η μέρα που η ποίηση θα γίνει αδίκημα, κακούργημα για προτροπή, διέγερση ή υποκίνηση σε εξέγερση, που θα ψηφιστεί σε κάποιο νομοσχέδιο με τίτλο "Τσιμέντωμα συναισθημάτων και λοιπές διατάξεις"»

Βασίλης Μαρούλας – Επικηρυγμένη

 

Στο ιστολόγιο μου γράφω τα τελευταία περίπου δώδεκα χρόνια. Τα κείμενά μου είναι κυρίως δοκίμια που φλερτάρουν με τη φιλοσοφία την οποία αγαπώ από τα πρώτα φοιτητικά μου χρόνια. Αναρωτήθηκα εάν όλα αυτά που γράφω έχουν και κάποιο άλλο νόημα, εάν συνθέτουν κάτι που εγώ δεν αντιλαμβάνομαι. Η σκέψη αυτή ήταν στο μυαλό μου αρκετό καιρό μέχρι που ένα καλοκαιρινό βράδυ στο σχετικά απομονωμένο ημιορεινό χωριό που παραθερίζουμε αποφάσισα να πειραματιστώ με τη βοήθεια υπολογιστή, και τα αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν πρόσφατα στο διεθνές περιοδικό Digital Humanities Quarterly.

Μια ανασκαφή στον εαυτό

Ο Φουκώ μίλησε για την «αρχαιολογία της γνώσης» δηλαδή υπάρχουν στρώματα σκέψης πίσω από αυτά που λέμε συνειδητά. Σκέφτηκα γιατί να μην το εφαρμόσω σε μένα έχοντας ως χώρο ανασκαφής τα δικά μου κείμενα; Ονόμασα λοιπόν αυτή τη μέθοδο «υπολογιστική αυτό-αρχαιολογία».

Χρησιμοποίησα το Voyant Tools ένα πρόγραμμα που ο οποιοσδήποτε μπορεί να βρει δωρεάν. Το Voyant Tools μετρά πόσο συχνά εμφανίζεται κάθε λέξη και ποιες λέξεις εμφανίζονται κοντά η μία στην άλλη. Πρώτα ανέλυσα τρία κείμενά μου σχετικά με τη γλώσσα και την αισθητική και στη συνέχεια ανέλυσα άλλα είκοσι πέντε που είχαν δημοσιευτεί από το 2015 έως το 2025. Παρατήρησα τα μοτίβα.  Όταν ένα μοτίβο εμφανίζεται και στις δύο ομάδες κειμένων, είναι πιθανότερο να αποτελεί σταθερό χαρακτηριστικό της γραφής μου.

Τι βρήκα

Ο υπολογιστής εντόπισε λέξεις που ανεβαίνουν και κατεβαίνουν μαζί. Η γλώσσα εμφανίζεται συστηματικά δίπλα στην αντίσταση. Η αισθητική, δηλαδή ό,τι μας φαίνεται όμορφο ή φυσικό, εμφανίζεται δίπλα στην εξουσία, πιο συχνά απ' όσο δίπλα στην αντίσταση.

Αυτό με ξάφνιασε. Θεωρούσα ότι γράφω για την αισθητική κυρίως ως εργαλείο αντίστασης. Ο χάρτης των λέξεων έδειξε κάτι ακόμη: η «αισθητική» βρέθηκε στο κέντρο, και ο δρόμος από τη «γλώσσα» προς την «επανάσταση» περνούσε μέσα από αυτήν.

 

Το Μοντέλο Αισθητικής Διαμάχης

Με βάση το μοτίβο που παρατήρησα πρότεινα ένα μοντέλο. Η εξουσία δουλεύει κυρίως μέσα από την αισθητική, και η αντίσταση μέσα από τη γλώσσα. Η εξουσία επιδρά στο τι μας φαίνεται κανονικό, στο τι προσέχουμε και τι προσπερνάμε πριν προλάβουμε να το σκεφτούμε. Η αντίσταση διατυπώνει κριτική με λόγια. Τα λόγια όμως φτάνουν μέχρι ένα σημείο. Για να αγγίξει η κριτική την εμπειρία των ανθρώπων, χρειάζονται νέες αισθητικές μορφές. Εκεί γίνεται η διαμάχη: στο πεδίο της αισθητικής, όπου η γλώσσα της αντίστασης πρέπει να μεταφραστεί σε κάτι που νιώθουμε.

Ο Βασίλης Μαρούλας το φαντάστηκε ως το νομοσχέδιο: «Τσιμέντωμα συναισθημάτων». Αν η εξουσία δουλεύει μέσα από ό,τι νιώθουμε, τότε η ποίηση, που μεταφέρει την κριτική στο συναίσθημα, γίνεται επικίνδυνη. Γι' αυτό στο ποίημά του η ποίηση καταλήγει να γίνεται αδίκημα.

Μέσα στα δικά μου κείμενα το ίδιο μοτίβο έχει όνομα εδώ και χρόνια, το έχω ονομάσει «δημιουργική ανυπακοή». Αρνούμαστε τη γλώσσα που μας επιβάλλεται και δημιουργούμε τη δική μας.

Ο Γάλλος φιλόσοφος Ζακ Ρανσιέρ μιλά για τη «διανομή του αισθητού», δηλαδή το τι μπορούμε να δούμε και να πούμε σε μια κοινωνία. Ο Φουκώ βλέπει τον λόγο ως μηχανισμό εξουσίας. Το μοντέλο προτείνεται ως πιθανή επέκταση και των δύο, γιατί περιγράφει πώς φαίνεται να μοιράζονται οι ρόλοι ανάμεσα σε εξουσία και αντίσταση μέσα στον λόγο.

Πρώτο παράδειγμα: το σώμα στον καθρέφτη

Σκεφτείτε το σώμα που για δεκαετίες βλέπαμε στα περιοδικά και στις διαφημίσεις: λεπτό, νέο, αψεγάδιαστο. Κανείς δεν μας είπε ότι έτσι πρέπει να είμαστε. Το είδαμε τόσες φορές που άρχισε να μας φαίνεται φυσικό, και πολλές γυναίκες κοιτάζονταν στον καθρέφτη με αυτό το μέτρο χωρίς να το έχουν επιλέξει. Έτσι δουλεύει η εξουσία στο πεδίο της αισθητικής.

Η κριτική διατυπώθηκε νωρίς και με σαφήνεια. Το 1990 η Ναόμι Γουλφ έγραψε τον «Μύθο της ομορφιάς», ένα βιβλίο διεθνώς γνωστό. Τα επιχειρήματα ήταν πειστικά, κι όμως οι εικόνες γύρω μας έμειναν ίδιες για χρόνια. Η αντίληψη άρχισε να αλλάζει όταν η κριτική πήρε μορφή που μπορούσες να δεις: φωτογραφίες χωρίς ρετούς, σώματα με ραγάδες και κιλά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, γυναίκες που έδειχναν τον εαυτό τους όπως είναι. Η ιδέα που είχε ειπωθεί με λόγια έγινε εικόνα, και η εικόνα άλλαξε το τι μας φαίνεται κανονικό.

Η διαμάχη συνεχίστηκε. Το 2004 η Dove ξεκίνησε τη διαφημιστική καμπάνια «Real Beauty» με πραγματικές γυναίκες διαφορετικών σωμάτων και όχι μοντέλα, τη μιμήθηκαν πολλές εταιρείες. Η νέα αισθητική της αντίστασης έγινε εργαλείο πώλησης. Η εξουσία επέστρεψε στο ίδιο πεδίο με τα όπλα της αντίστασης, και η αντίσταση χρειάζεται τώρα καινούργιες μορφές. Ταιριάζει απόλυτα εδώ ένας στίχος της  Ευτυχίας Αλεξανδροπούλου : «Χείμαρροι γεννιόσαστε, ωρέ, πώς σιγανά ποτάμια καταντάτε».

Δεύτερο παράδειγμα: «Δεν έχω οξυγόνο»

Τον Ιανουάριο του 2025 έγινε δημόσιο ένα ηχητικό από τη σύγκρουση των τρένων στα Τέμπη. Η φράση «Δεν έχω οξυγόνο» ακουγόταν σε ένα ηχητικό από το κινητό του θύματος Φραντσέσκας Μπέζα αποκάλυπτε ότι υπήρχαν άνθρωποι ζωντανοί μετά τη σύγκρουση, οι οποίοι χάθηκαν στη φωτιά που ακολούθησε. Μέσα σε λίγες μέρες πολίτες σε όλη τη χώρα κάλεσαν σε συγκεντρώσεις με αυτή τη φράση ως κεντρικό μήνυμα. Στη δεύτερη επέτειο, στις 28 Φεβρουαρίου 2025, προγραμματίστηκαν 262 διαδηλώσεις στην Ελλάδα και 119 στο εξωτερικό.

Για δύο χρόνια η τραγωδία είχε περάσει σε μια οικεία εικόνα: δελτία ειδήσεων, πορίσματα, ο όρος «δυστύχημα». Αυτό είναι το έδαφος όπου δουλεύει η εξουσία, στο τι αρχίζει να μας φαίνεται κανονικό. Η αντίσταση ξεκίνησε από γλώσσα, τρεις λέξεις ενός ανθρώπου σε απόγνωση. Η φράση περιγράφει ένα σώμα που ασφυκτιά, και όποιος την άκουσε ένιωσε για μια στιγμή την ασφυξία. Μετά πήρε αισθητική μορφή: έγινε πανό και ρυθμικό σύνθημα, και έγινε πληθυντικός, «Δεν έχουμε οξυγόνο». Οι μαθητές έγραψαν «Δεν έχω άλλο οξυγόνο». Η εμπειρία ενός θύματος έγινε μεταφορά για την εμπειρία μιας κοινωνίας. Σε αυτό το πέρασμα η γλώσσα κέρδισε τη μάχη στο πεδίο της αισθητικής, και οι δρόμοι γέμισαν.

Τα δύο παραδείγματα δείχνουν διαφορετικές στιγμές της ίδιας διαμάχης. Στα Τέμπη βλέπουμε τη γλώσσα να βρίσκει αισθητική μορφή και να κινητοποιεί. Στα πρότυπα ομορφιάς βλέπουμε και τη συνέχεια, όταν η εξουσία οικειοποιείται τη μορφή που δημιούργησε η αντίσταση και ο χείμαρρος γίνεται σιγανό ποτάμι.

Τα όρια

Τα συμπεράσματα της έρευνας βγαίνουν από τα δικά μου κείμενα και το δείγμα είναι μικρό, μόνο εικοσιοκτώ κείμενα. Πιθανότητα επηρεάστηκα από τον Ρανσιέρ, συνεπώς τα ευρήματα δεν επιβεβαιώνουν από μόνα τους τη θεωρία του. Τα παραδείγματα είναι ερμηνείες που ταιριάζουν με το μοντέλο και μένουν ανοιχτές σε συζήτηση. Είναι σίγουρο ότι η  μέθοδος χρειάζεται δοκιμή σε κείμενα άλλων συγγραφέων.

Γιατί σας αφορά

Φανταζόμαστε την εξουσία ως κάτι που διατάζει ή απαγορεύει. Ωστόσο, η εξουσία κρύβεται και σε αυτά που μας φαίνονται φυσικά, μία επαναλαμβανόμενη λέξη στις ειδήσεις, ένα πρότυπο ομορφιάς. Εάν αναρωτιόμαστε γιατί μας φαίνεται κάτι κανονικό και ποιος επωφελείται από αυτό τότε θα δούμε πράγματα που αλλιώς θα προσπερνούσαμε. Το ίδιο ισχύει και για όσους προσπαθούν για   κοινωνική και πολιτική αλλαγή. Το δίκιο χρειάζεται μορφή που να αγγίζει την εμπειρία των ανθρώπων για να ακουστεί.

«Ξυπνήσετε, Εγερθήτε. Και επαναστατήσετε κατά του Εαυτού σας»

Περικλής Γιαννόπουλος

 

 

Το πλήρες άρθρο, στα αγγλικά: https://dhq.digitalhumanities.org/vol/20/4/000881/000881.html

Θα χαρώ να μάθω τη γνώμη σας στα σχόλια.

Ψυχολογία της Εξουσίας: Η Συστημική Περιθωριοποίηση ως Μηχανισμός Άμυνας

 Φωτεινή Μαστρογιάννη

«Απόλυτα σε καταλαβαίνω» είπε

«Ωχ!» απάντησα

Ευτυχία Αλεξανδροπούλου – Mrs Keuner

 

Η δυναμική και οι μέθοδοι που χρησιμοποιεί η εξουσία παρουσιάζουν πάντα ενδιαφέρον.

Από απλή παρατήρηση διαπιστώνουμε ότι η ευρύτερη πολιτική και δημόσια διοίκηση ασκείται από άτομα που θα λέγαμε ότι ενσαρκώνουν  το φαινόμενο Dunning -Kruger. Με απλά λόγια, υπερτιμούν τις ικανότητες τους και έχουν υπερβολική αυτοπεποίθηση λόγω του ότι δεν γνωρίζουν τις ελλείψεις τους.

Τα άτομα αυτά λειτουργούν μέσω θεσμών οι οποίοι για να λειτουργήσουν δεν χρειάζονται μόνο την εξουσία (δηλαδή το να μπορείς να αναγκάσεις κάποιον να κάνει κάτι) αλλά και την κυριαρχία δηλαδή να πιστέψει ο εξουσιαζόμενος ότι πρέπει να το κάνει γιατί αυτό είναι το «σωστό».

 Η εξουσία δημιουργεί μηχανισμούς νομιμοποίησης της βλ. προκηρύξεις κτλ. γιατί χωρίς αυτούς δεν θα εμφανιζόταν ως θεσμός αλλά ως απλή βία και η ιδέα του θεσμού θα καταργούνταν. Η Χάννα Αρεντ διαφοροποίησε την εξουσία από τη βία. Όταν καταρρέει η νομιμοποίηση τότε το δίκτυο καταφεύγει στη βία βλ. θεσμική εκδίκηση, αποκλεισμοί.

Σύμφωνα με τον Φουκώ η εξουσία διαμορφώνει τι θεωρείται «αλήθεια» και την επιβάλλει την κυριαρχία μέσω αυτή της γνώσης.

Το πρόβλημα στον μηχανισμό νομιμοποίησης είναι όταν εμφανίζεται ένα  απρόβλεπτο στοιχείο (για παράδειγμα ένας επιτυχημένος outsider, ένα δημοσιογραφικό σκάνδαλο κτλ.) το οποίο είναι μη ελέγξιμο και λειτουργεί σαν μοχλός αντίστασης στην κυριαρχία της γνώσης που διαμορφώνει η εξουσία.

Τότε η εσωτερική αφήγηση των Dunning-Kruger εξουσιαστών καταρρέει γιατί αισθάνονται ως ηλίθιοι, η διαφθορά μετατρέπεται σε μία τεκμηριωμένη γνώση της αδικίας ενώ το απρόβλεπτο στοιχείο γίνεται το αντικείμενο κριτικής που θα εμφανίζεται διαρκώς μπροστά τους.  Από την άλλη όμως, το σύστημα επιβεβαιώνει τη δύναμη του περνώντας το μήνυμα ότι οι «δικοί» του κερδίζουν γιατί είναι αυτοί που αναπαραγάγουν το δίκτυο. Το δίκτυο λειτουργεί και ως ασπίδα διαφθοράς γιατί όλοι κάνουν το ίδιο και τηρούν τους κανόνες του. Οι μεμονωμένοι κόμβοι του δικτύου (π.χ. τα στελέχη) πρέπει να παρέχουν επίφαση νομιμοποίησης στο δίκτυο αναπαράγοντας το ψέμα στον τομέα ευθύνης τους.

Το δίκτυο δημιουργεί μία εικόνα ορατότητας των δικών του γιατί λειτουργεί ως ένας μηχανισμός μυστικής αδελφότητας και η ορατότητα είναι στην ουσία μηχανισμός υπαρξιακής ασφάλειας. Το δίκτυο βασίζεται σε μια κρυφή ιεραρχία (ποιος είναι πιο κοντά σε ποιον, ποιος οφείλει χάρες), λειτουργεί ως μηχανισμός αμοιβαίας επιβράβευσης και προστασίας ενώ η κρυφή ιεραρχία και οι χάρες συνδέονται με το κοινωνικό κεφάλαιο βλ. Bourdieu,  Granovetter.

 

 

 

Το απρόβλεπτο στοιχείο εμφανίζει όμως τις δικές του αποδείξεις που είναι κατανοητές και σε άτομα εκτός δικτύου (π.χ. ακαδημαϊκή ανωτερότητα κτλ).  Η ύπαρξη του απρόβλεπτου στοιχείου δημιουργεί μία ανάστροφη ιεραρχία καθιστώντας τον βασιλιά γυμνό γιατί κάνει την ιεραρχία του δικτύου να αισθανθεί μικροπρεπή και κυρίως ανίσχυρη. Το απρόβλεπτο στοιχείο κάνει για παράδειγμα την αφήγηση περί αξιοκρατίας ανούσια και σπάει την αφήγηση του δικτύου υποσκάπτοντας την κυριαρχία του. Προκειμένου οι κόμβοι του δικτύου να συνεχίσουν να επιζούν θα πρέπει να ζουν διαρκώς σε καθεστώς γνωστικής ασυμφωνίας δηλαδή συνειδητά να αγνοούν την αλήθεια. Αυτό, όμως, είναι ψυχολογικά εξαντλητικό και δημιουργεί τριβή και ανασφάλεια ακόμα και στον πυρήνα του δικτύου.

Η Ψυχολογία των Κόμβων: Το Τίμημα της Συνέχισης

Ας σταθούμε όμως λίγο περισσότερο στην ψυχολογία των κόμβων και πως η γνωστική ασυμφωνία τους δημιουργεί τριβή και ανασφάλεια. 

Η ασυμφωνία γεννιέται από τη διαφορά των πράξεων τους και της αυτοεικόνας τους.

Προκειμένου να επιβιώσουν από την ασυμφωνία εξωτερικεύουν την ευθύνη (τί να κάνω εγώ ; έτσι είναι το σύστημα) αλλά στον εσωτερικό τους μονόλογο αυτή η εξωτερίκευση ευθύνης μετατρέπεται σε αυτολύπηση (τι να κάνω είμαι κι εγώ θύμα του συστήματος). Η μετατροπή τους σε θύμα τους βοηθά να διατηρήσουν την αντίληψη για την εικόνα τους ως «καλού ανθρώπου».  Η υποταγή στο σύστημα έχει αναλυθεί από τον Εριχ Φρόμ ο οποίος την ορίζει ως την ανάγκη ασφάλειας και αποφυγής της ευθύνης.

Στη συνέχεια απορρίπτουν το απρόβλεπτο στοιχείο ως ένα πρόβλημα (δεν φταίει ο outsider φταίει η διαδικασία που εμπόδισε την αναγνώριση του).

Επεται η ομαδική σκέψη (αφού το κάνουν όλοι, το κάνω κι εγώ) και έτσι δημιουργείται μία ψευδοηθική ορθότητα μέσω της συναίνεσης.  Στη συνέχεια αιτιολογείται η διαφθορά και παρουσιάζεται ως ρεαλισμός (έτσι λειτουργεί ο κόσμος). Εσωτερικά λένε στον εαυτό τους ότι είναι πιο σοφό να παίρνουν «πολιτικές και πραγματιστικές/ευέλικτες» αποφάσεις προκειμένου να μεταμορφώσουν το ηθικό ελάττωμα σε σοφία και ενίσχυση της ανωτερότητας του κόμβου.

 Ο κάθε κόμβος έχει κάνει με το δίκτυο μία διπλή σύμβαση. Από τη μία αποδέχεται τους κανόνες του διεφθαρμένου δικτύου που είναι η επίσημη σύμβαση αλλά υπογράφει και μία ανεπίσημη σύμβαση που είναι η παραχώρηση της ηθικής του προκειμένου να αποκτήσει τίτλους, χρήματα κτλ.

Οι κόμβοι λοιπόν θα προσπαθήσουν να κάνουν το απρόβλεπτο στοιχείο αόρατο (π.χ. μη δίνοντας του τη δυνατότητα να προβληθεί το έργο του εντός του δικτύου) προκειμένου το πρότυπο των κόμβων (η πιστή αφοσίωση στο υπάρχον διεφθαρμένο σύστημα) να παραμείνει το μοναδικό αξιολογικό κριτήριο.

Η Τελική Μάχη: Η Ορατότητα ως Καταλύτης

 

Το κόστος για το διεφθαρμένο δίκτυο είναι η διαχείριση της γνώσης της διαφθοράς και όχι η ίδια η διαφθορά στην οποία βασίζεται. Η γενική γνώση του κοινού για τη διαφθορά, με άλλα λόγια, δεν πρέπει να βασίζεται σε αποδείξεις. Το απρόβλεπτο στοιχείο θα τους θυμίζει ξανά και ξανά τη γνωστική τους ασυμφωνία, θα τους υπενθυμίζει ότι η διπλή τους σύμβαση είναι ψέμα και θα εντείνει το ψυχολογικό τους άγχος. Αυτό είναι και το κλειδί, δηλαδή η διαρκής εμφάνιση ποιοτικών απρόβλεπτων στοιχείων θα δημιουργήσει τέτοια τριβή στους κόμβους για να διατηρήσουν το ψέμα που τελικά από αυτή την τριβή θα καταρρεύσει το δίκτυο.

Η μάχη για την ορατότητα που πρέπει να δώσει το απρόβλεπτο στοιχείο είναι η μεγάλη και ουσιαστική μάχη. Μέσω αυτής θα αποδείξει σε όλους ότι υπάρχει μία παράλληλη αλήθεια που δεν μπορεί να σβηστεί.

Η ορατότητα που θα δημιουργήσει είναι μέσω αυτού που στο παρελθόν έχω ονομάσει «δημιουργική ανυπακοή»: την ικανότητα να αποστασιοποιείται κανείς ψυχολογικά από το σύστημα και να δημιουργεί αξία έξω από αυτό, μέσω ποιότητας, αλήθειας και δημιουργίας.

 Η νίκη δεν είναι να κερδίσει κανείς τις μάχες επικράτησης στο διεφθαρμένο δίκτυο αλλά να δημιουργήσει την αντίληψη ότι το παιχνίδι του διεφθαρμένου δικτύου είναι παιδικό και άσχετο.

Η κατανόηση του δικτύου θεωρώ ότι θα βοηθήσει πολλούς να ξεφύγουν από την εσωτερική πικρία και να πουν όπως η Ευτυχία Αλεξανδροπούλου γράφει στο ποίημα της Αντί Φωτός:

Φωτίστηκα!

Όχι γιατί είδα το φως

Μα γιατί άντεξα

Τόσο σκοτάδι

Γύρω μου.

 

Εγγραφείτε για να λαμβάνετε πρώτοι τα κείμενά μου: Κάντε κλικ εδώ

©copyright Mastroianni Fotini 2025

Όποιος κυβερνά τη Γλώσσα κυβερνά τον Κόσμο

 

Φωτεινή Μαστρογιάννη

«Όταν εγώ χρησιμοποιώ μια λέξη» είπε ο Χάμπτυ-Ντάμτυ με υπεροπτικό τόνο σημαίνει ακριβώς ότι διαλέγω να σημαίνει, τίποτα λιγότερο, τίποτα περισσότερο.

«Το ζήτημα είναι αν μπορείτε να κάνετε τις λέξεις να σημαίνουν τόσο διαφορετικά πράγματα» είπε η Αλίκη. «Το ζήτημα είναι ποιος θα είναι το αφεντικό, αυτό είναι όλο» απάντησε ο Χάμπτυ- Ντάμτυ.

 

Λιούις Κάρολ -  Μέσα στον καθρέφτη και τι βρήκε η Αλίκη εκεί

 

Τι ρόλο παίζουν οι λέξεις και οι εικόνες και πως το «αφεντικό» δηλαδή η εξουσία τις χρησιμοποιεί; Μπορούν οι λέξεις και οι εικόνες να συντελέσουν στην κοινωνική αλλαγή ή μήπως όπως γράφει ο Δημήτρης Πέτρου στα Χωματουργικά «Κατά τα άλλα, όλα καλώς. Υπογράψαμε και μια διαμαρτυρία» ; Στην πρόσφατη επιστημονική μου μελέτη με τίτλο «Η Διαλεκτική της Γλώσσας και της Αισθητικής στον Σύγχρονο Πολιτισμικό Λόγο: Μία Ψηφιακή Ανάλυση»,  προσπάθησα να απαντήσω αυτό το ερώτημα ακολουθώντας μία καινοτόμο ερευνητική προσέγγιση με χρήση ψηφιακών εργαλείων, η οποία αποκαλύπτει ότι  η γλώσσα και η αισθητική είναι  ισχυρά «όπλα» στον αγώνα για την κοινωνική αλλαγή.

Πέρα από τις Λέξεις: Η Κρυφή Δύναμη της Αισθητικής

Θεωρούμε ότι η γλώσσα είναι το βασικό εργαλείο σκέψης και επικοινωνίας. Στη μελέτη μου υποστηρίζω ότι η αισθητική- ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε την ομορφιά ή την ασχήμια, τους ήχους και τις εικόνες- διαδραματίζει επίσης έναν σημαντικό ρόλο.

Η γλώσσα απευθύνεται στη λογική ενώ η αισθητική δρα σε ένα πιο υποσυνείδητο επίπεδο. Η εικόνα ενός πίνακα, ένα τραγούδι, ένα ωραίο κτίριο μπορούν να μας προκαλέσουν έντονα συναισθήματα ή να μας επηρεάσουν χωρίς να το συνειδητοποιούμε πλήρως. 

Η μελέτη δείχνει ότι η αισθητική δεν είναι ένα εργαλείο για την κοινωνική αλλαγή αλλά το ίδιο το πεδίο που εκτυλίσσεται η μάχη για την κυριαρχία. Άλλωστε όπως έγραψε και ο Φιλίπο Τομάζο Μαρινέτι: «Καταγγέλουμε την έλλειψη γούστου στην κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Αναδημιουργούμε την ομορφιά, την κομψότητα, την ευγένεια και το στυλ (…) Θέλουμε να μας καθοδηγούν θαυματουργοί και φανταστικοί άνδρες».

Συνεργασία και Σύγκρουση: Παραδείγματα από την Καθημερινότητα

Τα παραδείγματα από την καθημερινότητα είναι πολλά. Η γλώσσα και η αισθητική μπορούν να συνεργάζονται όπως στην περίπτωση της πολιτικής διαφήμισης όπου τα συνθήματα (γλώσσα) συνδυάζονται με προσεκτικά επιλεγμένες εικόνες για να πείσουν (γλώσσα-σύνθημα) και να συγκινήσουν (αισθητική – εικόνες) το κοινό.

Μπορούν όμως και συγκρούονται. Για παράδειγμα το κίνημα πανκ στο παρελθόν με τα συνθήματα, τη θορυβώδη μουσική  και το εκκεντρικό και βίαιο ντύσιμο συγκρούονταν με την κυρίαρχη αισθητική και δημιούργησαν μία νέα, αυτή της «ασχήμιας» και του θορύβου. 

Η διαλεκτική αυτή αλληλεπίδραση καθορίζει τι γίνεται ορατό, ακουστό και τελικά κατανοητό σε μια δεδομένη ιστορική στιγμή.

Από την Άρνηση στη Δημιουργία

Η αντίσταση συχνά ξεκινά ως μια γλωσσική απόρριψη της κυρίαρχης κουλτούρας, αλλά ολοκληρώνεται μόνο όταν αυτή η άρνηση μετατραπεί σε μια νέα, θετική αισθητική πρόταση. Η «δημιουργική ανυπακοή» είναι ένα παράδειγμα αυτής της σύνθεσης: η άρνηση  επιβολής μίας συγκεκριμένης γλώσσας, συνδυάζεται με τη δημιουργία (αισθητική) για να παραχθεί ένα νέο πολιτιστικό προϊόν.

Η αισθητική επανάσταση δεν είναι μια ελιτίστικη στάση, αλλά μια στροφή προς το ωραίο που μπορεί να έχει ευρείες πολιτικές και κοινωνικές επιπτώσεις.

Φιλοσοφικές Ρίζες και Σύγχρονες Προεκτάσεις

Η διπλή λειτουργία της γλώσσας και της αισθητικής δεν είναι κάτι νέο. Ο Πλάτωνας θεωρούσε ότι η αισθητική μπορεί να υπονομεύσει τη λογική ενώ ο Πλωτίνος την εξύμνησε ως τον άμεσο δρόμο προς την αλήθεια.

 

Συχνά η εξουσία χρησιμοποιεί την αισθητική για να «μουδιάσει» και να επιβάλει τη συμμόρφωση ενώ η αντίσταση τη χρησιμοποιεί για να «ξυπνήσει» και να δημιουργήσει νέες μορφές συλλογικότητας και επιθυμίας. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, τη μουσική χιπ-χοπ, η οποία εισήγαγε όχι μόνο νέες λέξεις (γλώσσα) αλλά και νέους ήχους, στυλ και τρόπους κίνησης (αισθητική), διαμορφώνοντας μια ολόκληρη κουλτούρα.

Θεωρητικό Πλαίσιο: Φουκώ και Ρανσιέρ

Η μελέτη αυτή, μέσα από την ψηφιακή ανάλυση, τοποθετεί τη σχέση γλώσσας-αισθητικής σε διάλογο με σημαντικούς θεωρητικούς όπως ο Μισέλ Φουκώ και ο Ζακ Ρανσιέρ.

Ενώ ο Φουκώ ανέλυσε τη γλώσσα ως μηχανισμό εξουσίας, η παρούσα έρευνα προσθέτει την αισθητική ως ένα συμπληρωματικό «όπλο» που λειτουργεί σε ένα πιο υποσυνείδητο επίπεδο- ένα πεδίο που ο Φουκώ δεν είχε εξερευνήσει πλήρως.

Όσον αφορά τον Ρανσιέρ και τη θεωρία του για την «κατανομή του αισθητού» – δηλαδή, το πώς κατανέμονται οι αισθητηριακές εμπειρίες και αντιλήψεις σε μια κοινωνία, καθορίζοντας τι είναι ορατό, ακουστό και νοητό – η μελέτη αποδεικνύει εμπειρικά πώς η αισθητική λειτουργεί ως το πεδίο μάχης  όπου η εξουσία και η αντίσταση διεκδικούν τον έλεγχο αυτής της κατανομής.

 Το Μέλλον της Διαλεκτικής στον Ψηφιακό Κόσμο

Η σημασία αυτής της διαλεκτικής γίνεται ακόμα πιο εμφανής στη σύγχρονη ψηφιακή κουλτούρα. Ο ψηφιακός χώρος λειτουργεί ως ένας «τεχνολογικός πολλαπλασιαστής» που επιταχύνει και εντείνει αυτή τη διαμάχη. Η αλγοριθμική εξουσία επιβάλλει νέες γλώσσες (hashtags, memes) και νέες αισθητικές (σχεδιασμός διεπαφών).

Η ψηφιακή αντίσταση, από την άλλη,  απαντά με τις δικές της αντι-γλώσσες (κωδικοποιημένη γλώσσα βλ. η συνθηματική γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως αντίδραση στη λογοκρισία την περίοδο του κορωνοϊού) και αντι-αισθητικές (glitch art). Η κατανόηση αυτής της θεμελιώδους σχέσης γλώσσας-αισθητικής είναι, επομένως, ζωτικής σημασίας για την αποκωδικοποίηση των πολιτικών και κοινωνικών συγκρούσεων του εικοστού πρώτου αιώνα.

 Ο Μανώλης Μπίστας στο Μια Σταγόνα Θάλασσα έγραφε:

«Γράφω με γόμα που σβήνει το χθες,

 κι ανεξίτηλο στυλό το αύριο που επιθυμώ

αλλά ποτέ δεν θα έρθει».

Η κατανόηση της δυναμικής σχέσης μεταξύ γλώσσας και αισθητικής μας δίνει τα εργαλεία να αποκωδικοποιήσουμε τις πολύπλοκες πολιτισμικές μάχες που διαμορφώνουν τον κόσμο μας. Είναι μια υπενθύμιση ότι οι λέξεις και οι εικόνες δεν είναι ποτέ απλώς «αθώες» – είναι πεδία μάχης όπου νικητής είναι αυτός που τις ορίζει. Ένα πεδίο μάχης  όπου διακυβεύεται το μέλλον της κοινωνίας μας, και οι επιλογές μας καθορίζουν την έκβαση του.

Εγγραφείτε για να λαμβάνετε πρώτοι τα κείμενά μου: Κάντε κλικ εδώ

©copyright Mastroianni Fotini 2025

Καρφωμένα Φτερά: Όταν η Εξουσία Περιθωριοποιεί τους Άριστους

 

Φωτεινή Μαστρογιάννη

«Είναι κατάρα τα φτερά

Αν είναι καρφωμένα»

Νίκος Σκούφος, Βήματα Εδώ

Πόσα και πόσα φτερά Ελλήνων, νέων και όχι και τόσο νέων, με βάθος σκέψης και παιδεία έχουν μείνει καρφωμένα; Γιατί δεν έχουν ποτέ βρει την αναγνώριση στον τόπο μας αλλά αντίθετα εξοστρακίζονται; Τι είναι αυτό που πολλαπλασιάζει τη μετριοκρατία και περιθωριοποιεί την αριστεία του πνεύματος;

Η απάντηση είναι απλή και σύνθετη ταυτόχρονα. Σίγουρα όμως οι οιμωγές για τη φυγή των πιο αξιόλογων μυαλών στο εξωτερικό είναι υποκριτικές.

Οι Ρίζες της Καχυποψίας

Στην Ελλάδα υπάρχει μία γενικότερη καχυποψία ως προς την αριστεία του πνεύματος. Οι λόγοι είναι ιστορικοί, κοινωνικοί, αλλά και προϊόντα των κοινωνικών αλλαγών και της τεχνολογίας.

Ιστορικοί Παράγοντες

Ας ξεκινήσουμε από τους ιστορικούς παράγοντες. Η τουρκοκρατία και ο σκοταδισμός που επικράτησε κατά τη διάρκειά της αποτελούν έναν γνωστό παράγοντα δυσπιστίας ως προς την εξουσία της γνώσης.

Ακολούθησε η κομματικοποίηση των διανοουμένων, οι οποίοι συνδέθηκαν με συγκεκριμένα πολιτικά κόμματα και συμφέροντα. Ο Γκράμσι έχει αποδώσει επιτυχημένα τη συναίνεση που δημιουργεί η εξουσία μέσω του ελέγχου των διανοουμένων και η κομματικοποίηση είναι μία πολύ συγκεκριμένη μορφή ελέγχου.

Παράλληλα, οι επαναλαμβανόμενες αποτυχημένες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις δημιούργησαν κλίμα απογοήτευσης.

Κοινωνικά Αίτια

Κοινωνικά, επικρατεί μία τάση εξισωτισμού προς τα κάτω («όλοι είμαστε ίδιοι, ποιος είσαι εσύ που νομίζεις ότι είσαι καλύτερος;») και η δυσπιστία προς οτιδήποτε διαφορετικό.

Οι οικονομικές συνθήκες, που καθ' όλη τη διάρκεια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας ήταν δυσμενείς και πάντα υποδεέστερες από τη Δύση που διακαώς θέλαμε να ανήκουμε, επέβαλλαν μία νοοτροπία επιβίωσης. Οι άνθρωποι έγιναν πιο κυνικοί. Οι «φιλοσοφίες» θεωρούνται πολυτέλεια και δημιουργούν απέχθεια στη χώρα γέννησης της φιλοσοφίας. Δεν είναι ένα ωραιότατο οξύμωρο; Οξύμωρο για την ελληνική περίπτωση αλλά η απαξίωση του πνεύματος είναι ένα διεθνές φαινόμενο. Ο Μπουρντιέ είχε αναφέρει  το πώς οι κοινωνίες συχνά απαξιώνουν ή περιορίζουν το πολιτισμικό κεφάλαιο, ώστε να μη διαταράσσεται η ισορροπία εξουσίας. Αναπαράγουν, θα έλεγα, οι ίδιες οι κοινωνίες την αυταρχική εξουσία.

Η Εποχή των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης

Πέραν αυτών, η κουλτούρα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης επιβάλλει σύντομα, απλοϊκά κείμενα και απαντήσεις του ιδίου επιπέδου. Ταυτόχρονα, πολλοί που παρουσιάστηκαν κατά καιρούς ως ειδικοί αποκαλύφθηκε τελικά ότι είναι ψευτοειδικοί σε σημείο επικινδυνότητας.

Η Φύση της Πολιτικής Εξουσίας

Υπάρχει όμως και ένας άλλος πολύ βασικός λόγος: η φύση της πολιτικής εξουσίας. Στην Ελλάδα και όχι μόνο, η εξουσία φαίνεται να θέλει να παρουσιάζεται ως άριστη και ότι προωθεί τους αρίστους, ενώ στην πραγματικότητα προωθεί ανθρώπους χωρίς την απαραίτητη εξειδίκευση και κυρίως χωρίς παιδεία.

Παραδείγματα δεν λείπουν: από στελέχη με ανεπαρκή εκπαίδευση σε κρίσιμες θέσεις βλ. σκάνδαλο ΟΠΕΚΕΠΕ με τη διαχειρίστρια κοινοτικών πόρων και γυναικείας επιχειρηματικότητας αποφοίτου Γυμνασίου μέχρι τη μη μοριοδότηση των διδακτόρων σε θέσεις διοικητών στον δημόσιο τομέα.

Το Διπλό Παιχνίδι της Εξουσίας

Η αριστεία από την εξουσία χρησιμοποιείται αφενός ως ένα επικοινωνιακό τρικ που έχει ως στόχο την υποταγή. Το μήνυμα είναι σαφές: «εγώ είμαι ο άριστος ηγέτης και εσείς είστε οι πνευματικά κατώτεροι, άρα πρέπει να με υπακούετε γιατί εγώ γνωρίζω καλύτερα από εσάς».

Αφετέρου, η εξουσία, ενώ διαφημίζει την αριστεία, από την άλλη προωθεί τη μετριότητα, δημιουργώντας σύγχυση αλλά και προωθώντας ένα άλλο μήνυμα: «όσο και να προσπαθείς να γίνεις άριστος, θα προωθούμε πάντα τους μέτριους». Άρα αυτό θα είναι και το πρότυπο που οι άνθρωποι θα πρέπει να ακολουθήσουν. Πρόκειται για μία ηγεμονία του παράδοξου η οποία χρησιμοποιεί την αριστεία ως εργαλείο της προσωπικής νομιμοποίησης του ηγέτη αλλά ταυτόχρονα την εξουδετερώνει στην πράξη δημιουργώντας, κατ’αυτό τον τρόπο, παράλυση. Ταυτόχρονα, πέραν της νομιμοποίησης της μετριοκρατίας νομιμοποιεί και τη διαφθορά καθιστώντας την τη νέα ηθική.

 Ο Παναγιώτης Κονδύλης είχε τονίσει ότι το ίδιο το σύστημα ενσωματώνει και «αποστειρώνει» την πολιτική κριτική. Θα πρόσθετα ότι το ίδιο κάνει και το επονομαζόμενο αντισύστημα που, προς το παρόν, είναι η άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος. Το αντισύστημα έχει αποδεχθεί τη μετριοκρατία, λειτουργεί με τους ίδιους μηχανισμούς προωθώντας του δικούς του μέτριους, απαξιώνει και αποσιωπά τις φωνές που δεν συντάσσονται απόλυτα μαζί του. Η πραγματική αριστεία απειλεί τόσο το σύστημα όσο και το αντισύστημα δημιουργώντας έτσι τη φαύλα κυκλική ηγεμονία.

Ο Μηχανισμός του Ολοκληρωτισμού

Αυτή είναι και η κλασική συμπεριφορά της αυταρχικής εξουσίας: να ασκεί ολικό έλεγχο μέσω της αποφυγής ανάδειξης πνευματικών φωνών που θα μπορούσαν να ανατρέψουν το αφήγημα. Προάγει λοιπόν αφενός προσωπικότητες που της μοιάζουν, αλλά και προσωπικότητες με τις οποίες έχει δημιουργήσει δεσμούς εξάρτησης, προκειμένου να φαίνεται ως η μόνη ισχυρή.

Ο μηχανισμός αυτός όμως ιστορικά έχει δείξει ότι θα καταρρεύσει, όσο και αν η εφαρμογή του τεχνολογικού ελέγχου και ο μετανθρωπισμός χρησιμοποιηθούν ως μία ενδιάμεση προσπάθεια ολοκληρωτικού ελέγχου.

Προς την Αντίσταση

Όπως έγραψε ο Κώστας Αξελός στο «Από το εργαστήρι της σκέψης»:

«Το πολίτευμα που αυτοδιαφημίζεται ως δημοκρατικό, μένει ολιγαρχικό, οι πάντες κάνουν τα πάντα για να αποβλακώσουν τον δήμο, και η εποχή δεν ανέχεται αυτούς που θέτουν εκ βάθρων υπό ερώτηση την τεχνική και τη δημοκρατία όπως λειτουργεί. Όμως ακόμα και μέσα στη μάζα των πιο λαϊκών και φτωχών ανθρώπων βρίσκονται βέβαια ορισμένοι που προσπαθούν να τρυπήσουν τον κλειστό ορίζοντα».

Πώς μπορεί όμως να τρυπηθεί ο κλειστός αυτός ορίζοντας;

Με τη συσπείρωση των πνευματικών ανθρώπων ως αντίβαρο στη συγκεκριμένη επιβεβλημένη αποβλάκωση. Μία συσπείρωση που θα έχει ως βασικό στόχο την ενημέρωση και την παροχή δωρεάν ποιοτικής παιδείας στον ευρύτερο κόσμο σε εθελοντική βάση.

Τα καρφωμένα φτερά μπορούν να απελευθερωθούν. Χρειάζεται όμως συλλογική προσπάθεια και αποφασιστικότητα. Αλλωστε όπως έγραψε και ο Δημοσθένης Κερασίδης στο βιβλίο του «Ασκήσεις Χαϊκού»:

                             Σπάνε και πέτρες

                                        Τα αγριολούλουδα

                                     Για να πετάξουν

 

Εγγραφείτε για να λαμβάνετε πρώτοι τα κείμενά μου: Κάντε κλικ εδώ

©copyright Mastroianni Fotini 2025

Αντίσταση στη Χυδαιότητα: Η Αισθητική Επανάσταση

 

Φωτεινή Μαστρογιάννη

«Ειδήσεις. Νέος βιασμός. Παιδί δολοφονήθηκε. Πόλεμος κάπου. Χιλιάδες θέσεις εργασίας πάνε. Αλλά αυτά δεν μας νοιάζουν, ο βασιλιάς γιορτάζει τα γενέθλια του».

Σάρα Κέην – Η αγάπη της Φαίδρας

Γιατί όμως μας νοιάζουν τα γενέθλια του βασιλιά; Μήπως τα ΜΜΕ μας αναγκάζουν να μας ενδιαφέρουν τέτοια ανούσια θέματα;  

Είναι προφανές ότι η προβολή τέτοιων ειδήσεων αποτελούν μέρος της χυδαιότητας των συστημικών μέσων μαζικής ενημέρωσης που αποτελούν, με τη σειρά τους,  σημαντικό τμήμα της ψυχοπαθητικής κοινωνίας στην οποία είχα αναφερθεί στο κείμενο μου «Διαφθορά – η νέα ηθική». 

Η περιρρέουσα χυδαιότητα την οποία προβάλλουν και επιβάλλουν τα μέσα αποτελεί πλέον τρόπο ζωής. Τα πάντα εκχυδαΐζονται. Χυδαιότητα είναι η επικράτηση ενός ακαλαίσθητου μαζικού στυλ με στοιχεία πορνείου, η έλλειψη καλών τρόπων αλλά  κυρίως η εμπορευματοποίηση των ηθικών αξιών.

Οι πολιτικοί αλλά και εκκλησιαστικοί ταγοί σχολιάζουν το ντύσιμο και την κόμμωση πενθούντων γονέων αγνοώντας αυτό που έχει επισημάνει ο Μπερτράντ Μπυφόν « αν ένα πράγμα ή άτομο έχει προσόντα, οι χυδαίοι τα υποτιμούν, τα αρνούνται ή τα κρύβουν και εξετάζουν μόνο τα ελαττώματα του». Οι "χυδαίοι" στη συγκεκριμένη περίπτωση ακόμα και την προσεγμένη εμφάνιση την θεωρούν ελάττωμα (!), ένα στοιχείο που δεν θα έπρεπε να συνυπάρχει με το πένθος λες και το πένθος δεν είναι ψυχικό αλλά θα πρέπει να είναι επιφανειακό και στερεοτυπικό όπως είναι οι ίδιοι. Το πένθος το ταυτίζουν  με την ασχήμια και όχι με την ομορφιά της αιώνιας ζωής και την τιμή στον νεκρό που αποδίδει η προσεγμένη εμφάνιση των ζώντων.

Η εμφάνιση των πενθούντων χρησιμοποιήθηκε από τους ταγούς και ως μέσο επιβολής του αυταρχισμού. Επεμβαίνουν και υπαγορεύουν  πως πρέπει να συμπεριφέρεται ένας πολίτης όταν πενθεί, ειδικά μία μητέρα.  Παρατηρούμε δηλαδή την εργαλειοποίηση  της χυδαιότητας από τον αυταρχισμό  αναδεικνύοντας τη ως μέσο κοινωνικής χειραγώγησης πίσω από μία ρηχή ηθικολογία. O tempora o mores!

Κάποιοι από τους ταγούς  υποστήριξαν  ότι το πένθος θα αποτελέσει εμπόδιο στον τουρισμό, δεν θα έρθουν τουρίστες, με άλλα λόγια, στη χώρα γιατί η κοινωνία πενθεί ενώ οι ιθαγενείς θα έπρεπε να είναι συνεχώς χαρωποί (όπως πράττει μία καλή Μπανανία) ως άλλοι παλιάτσοι  προς τέρψη των τουριστών. Όλα στον βωμό του Μαμωνά λοιπόν. Στον βωμό αυτό δεν υπάρχουν ηθικοί φραγμοί, αισθητική, καλή συμπεριφορά, ενσυναίσθηση. Υπάρχει μόνο το κέρδος, ο ατομικισμός και η απαραίτητη συνακόλουθη χυδαιότητα.

Ένα μεγάλο μέρος του καλλιτεχνικού κόσμου ακολουθεί, δεν υπάρχει καλλιτεχνική παραγωγή υψηλής ποιότητας. Τραγουδίστριες περιφέρουν τη γυμνή τους σάρκα με στόχο να προκαλέσουν την προσοχή και σίγουρα όχι να σαγηνεύσουν, ακόμα και πιανίστες κλασικής μουσικής εμφανίζονται με σεξουαλικό ντύσιμο λερώνοντας έτσι τα μάτια μας και εμποδίζοντας τα αυτιά μας, το μυαλό μας και την καρδιά μας να απολαύσουν τη μουσική. Καθίστανται οι καλλιτέχνες γυναίκες με τρόπους άξεστους και γλώσσα μαινάδας για να παραφράσω τη ρήση του Σενέκα για τη γυναίκα του Σωκράτη. 

Τα παραπάνω δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά στην κοινωνία μας, καλλιεργούνται με συστηματικό τρόπο τα τελευταία πενήντα χρόνια. Η χυδαιολογία εναντίον των διανοούμενων (οι κουλτουριάρηδες), η προώθηση των μπουζουκιών, η διαφήμιση της επίδειξης και της αλαζονείας μέσω της προβολής μίας συγκεκριμένης εμφάνισης και συμπεριφοράς από περιοδικά ποικίλης ύλης είναι κάποιοι από τους λόγους που φτάσαμε εδώ.

Σήμερα, όμως,  το φαινόμενο έχει γίνει πολύ έντονο, ξέφρενο,  έχουν πέσει και οι τελευταίες μάσκες.  Οι παράγοντες είναι πολλοί, η οικονομική κρίση για παράδειγμα σε συνδυασμό με την τέταρτη βιομηχανική επανάσταση που προκαλεί απώλεια των θέσεων εργασίας και δυστυχώς όχι αναπλήρωση τους, η συνειδητοποίηση του ανθρώπου ότι το μέλλον του είναι αβέβαιο και αρκετά ζοφερό τον ωθούν στη χυδαιότητα ως μέσο ανάδειξης του εαυτού και ύπαρξης ακόμα και  οικονομικής επιβίωσης. 

Η δημιουργία του Only Fans για παράδειγμα και η συμμετοχή σε αυτό για οικονομικό προσπορισμό αναδεικνύει την εμπορευματοποίηση της σεξουαλικότητας, τη χυδαιότητα αλλά και την κρυμμένη απελπισία. Την απελπισία της οικονομικής πίεσης και της κοινωνικής απομόνωσης του ανθρώπου που μέσα από μία οθόνη βλέπει και προσπαθεί να ικανοποιηθεί ερωτικά αποφεύγοντας την εγγύτερη επαφή.

Αυτή η χυδαιότητα των ταγών της ψυχοπαθητικής κοινωνίας διαπερνά όπως είδαμε τα πάντα. Διαφήμιση της σεξουαλικής συμπεριφοράς, επίδειξη γυμνού κρέατος αναγκάζοντας τους πάντες να το βλέπουν είτε το θέλουν είτε όχι, επιβολή της αγένειας ως εργαλείο κοινωνικής επικοινωνίας και συνδιαλλαγής είναι κάποιες από τις εκδηλώσεις της χυδαιότητας όπως και ο ναρκισσισμός και η αλαζονεία. Η αλαζονεία του ανθρώπου που δεν έχει ιστορική προέλευση, δεν ανήκει σε κάποια κοινωνία αλλά ανήκει μόνο στον εαυτό του και προσπαθεί τον χυδαίο αυτόν εαυτό να τον επιβάλλει στους άλλους.

Ποιά μπορεί να είναι η αντίδραση μας σε όλα αυτά; Μπορούμε να ακολουθήσουμε τη ρήση του Οράτιου «μισώ τον χυδαίο βέβηλο και τον αποφεύγω» και να αποφύγουμε τους χυδαίους. Αρκεί όμως κάτι τέτοιο; Όχι, δυστυχώς, η αποφυγή είναι το πρώτο στάδιο. Το δεύτερο είναι η συλλογική αντίδραση μέσω της αισθητικής «επανάστασης». 

Της επαναφοράς μίας αισθητικής καλών τρόπων και εμφάνισης (ναι, να φροντίζουμε την εμφάνιση μας ακόμα και όταν πενθούμε ή μάλλον κυρίως τότε άλλωστε η ευαισθησία στο ωραίο αυξάνει και την ηθική ευαισθησία), ενσυναίσθησης , συλλογικότητας και σεβασμού μέσα από την προσωπική στάση ζωής. Ας προσπαθήσουμε να φροντίζουμε τον εαυτό μας (όχι όμως ματαιόδοξα ως άλλοι Ντόριαν Γκρέι), να είμαστε ευγενικοί προς τους άλλους και κυρίως να επιδεικνύουμε τη μέγιστη ευγένεια καθημερινά (ουσιαστικά με ενσυναίσθηση και κοινωνική αλληλεγγύη και όχι υποκριτικά)  είτε είναι στο σπίτι μας είτε στον χώρο εργασίας. Ευγένεια που σημαίνει ανθρωπιά. Ας απομονώσουμε τους χυδαίους μέσω της κοινωνικής κατακραυγής και αποφυγής.

Η αισθητική επανάσταση δεν είναι μία ελιτίστικη στάση είναι η στροφή προς το ωραίο που μπορεί να έχει ευρεία πολιτική και κοινωνική διάσταση. Αντικείμενο της είναι η αλλαγή της προσωπικής στάσης τόσο ιδιωτικά όσο και στον δημόσιο χώρο. Η αισθητική μπορεί να είναι μία αντίδραση στην κουλτούρα του καταναλωτισμού αλλά και αντίσταση στον μηδενισμό και στην παρακμή όπως υποστήριζε ο Νίτσε. Η αισθητική από μόνη της μπορεί να οδηγήσει σε θεσμικές παρεμβάσεις σε διάφορους τομείς βλ. αρχιτεκτονική κτλ. αρκεί αυτοί που επιθυμούν να ηγηθούν και να διοικήσουν να είναι και οι ίδιοι λάτρεις της.

Η αισθητική επανάσταση δεν θα λύσει όλα τα προβλήματα του σύγχρονου ανθρώπου όπως δεν έκαναν και άλλα αντίστοιχα κινήματα στο παρελθόν βλ. Ρομαντισμός.  

Ωστόσο όπως ο Ρομαντισμός αντιτάχθηκε στον ορθολογισμό και εισήγαγε νέες αισθητικές αξίες έτσι και η σύγχρονη αισθητική επανάσταση, εάν και σε διαφορετικό ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο, αντιτάσσεται στη χυδαιότητα με τον σεβασμό, την ευγένεια και την ανθρωπιά που θα προωθήσει θα συμβάλει στη δημιουργία μίας συλλογικής και όχι ατομικής συνείδησης ενός υπερδιογκωμένου Εγώ και μέσα από αυτή θα επέλθει και η αλλαγή. Η κατάργηση του αλαζονικού Εγώ θα βοηθήσει στην πνευματική αναγέννηση. Η αισθητική συνείδηση μπορεί να αναπτύξει και ηθική συνείδηση, γιατί σύμφωνα με τον Καντ, η ενασχόληση με το Ωραίο (επαναλαμβάνω όχι με την έννοια της ματαιοδοξίας)  μας εκπαιδεύει να σκεφτόμαστε πέρα από τον εαυτό μας και να εκτιμάμε την αρμονία και την ανιδιοτέλεια.

Αλλωστε ας θυμηθούμε και τους αρχαίους Αθηναίους που συζητούσαν τα προβλήματα τους στην Αγορά όλοι μαζί χωρίς διάθεση επιβολής και ανούσιας προβολής ενώ υποστήριζαν  το Καλόν Καγαθόν δηλαδή ότι η ομορφιά είναι και εσωτερική αρετή. Ο έρωτας για το Καλό και το Ωραίο οδηγεί την ψυχή στην ανώτερη γνώση όπως μας δίδαξε ο Πλάτωνας.

Στις ημέρες μας τα κοινωνικά μέσα θα μπορούσαν να διαδραματίσουν τον ρόλο της Αγοράς ωστόσο, αυτό που παρατηρούμε είναι ότι χρησιμοποιούνται ως μέσο ναρκισσιστικής επίδειξης και δυστυχώς και λογοκρισίας. Συνεπώς η Αγορά θα μπορούσε να είναι μέσα από τις δικές μας μικρές ομάδες στους χώρους που ανήκουμε εάν και ο χώρος θα μπορούσε να είναι κάτι απλό όπως για παράδειγμα μέσω παρεμβάσεων στον Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων, μία εβδομαδιαία συνάντηση ανταλλαγής απόψεων ή λέσχες ανάγνωσης κειμένων για την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και κυρίως ολοσχερή εγκατάλειψη της τηλεθέασης.

 Μία τέτοια επαναφορά στις ημέρες μας αποτελεί πλέον ριζοσπαστική κίνηση διαφοροποίησης και αντίστασης στην ομοιογενοιοποίηση όλων προς το χείριστο. Δεν αρκεί να αποδεχόμαστε ότι η ζωή είναι οικτρή και να αποφασίζουμε να την περάσουμε αναλογιζόμενοι την, όπως έλεγε ο Αρθουρ Σοπενάουερ, αλλά οφείλουμε με τις δικές ενέργειες να την αλλάξουμε.

 

 

 

Εγγραφείτε για να λαμβάνετε πρώτοι τα κείμενά μου: Κάντε κλικ εδώ

Διαφθορά: Η Νέα Ηθική

 

                                                                Φωτεινή Μαστρογιάννη

«Πας γαρ ο φαύλα πράσσων μισεί το φως και ουκ έρχεται προς το φώς, ίνα μη ελεγχθή τα έργα αυτού»

Κατά Ιωάννην 3:20

Η εξουσία και η καταπίεση ως εργαλείο βίας

Η εξουσία και η καταπίεση ως εργαλείο επιβολής της μέσω ανοιχτής ή κρυφής βίας και η σύνδεση τους με τους κοινωνικούς μηχανισμούς αποτελούν πεδίο συνεχούς διερεύνησης. Η εξουσία δημιουργεί αλληλοσυγκρουόμενους κοινωνικούς κύκλους καταπίεσης. Οι διάφορες επαγγελματικές «συντεχνίες» συγκρούονται η μία με την άλλη για την επιβολή των δικών τους συμφερόντων χρησιμοποιώντας και τη διαφθορά ως μέσο. Οι άντρες συγκρούονται με τις γυναίκες αλλά και οι άντρες μεταξύ τους, όπως και οι γυναίκες μεταξύ τους για την επιβολή των δικών τους συμφερόντων.

Η διαφθορά ως μέσο επιβίωσης

Ο πολίτης, είτε άντρας είτε γυναίκα, χρησιμοποιεί τη διαφθορά έτσι ώστε να ξεφύγει από τις επιμέρους συγκρούσεις και να επιβιώσει. 

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτή η στάση προσομοιάζει της ηθικής των δούλων που περιέγραψε ο Νίτσε.

Η εσωτερικευμένη καταπίεση και διαφθορά

Κατ’αυτό τον τρόπο η καταπίεση και η διαφθορά εσωτερικεύονται και γίνονται ευρύτερα αποδεκτές. Αυτό πλέον είναι το νέο φυσιολογικό, ενώ οτιδήποτε διαταράσσει αυτή την ανώμαλη και όμως ισορροπία  καθίσταται επικίνδυνο. Δεν μπορεί ο πολίτης να λειτουργήσει χωρίς τη διαφθορά γιατί είναι modus vivendi. Ακόμα και η χρήση των προφανώς ελλιπών νόμων καθίσταται απαγορευτική από τον ίδιο, γιατί φοβάται την εφαρμογή τους, ακόμα και στη μικρή περίπτωση που μπορεί να τον ευνοήσει. Η εξουσία κανονικοποιείται, όπως υποστήριξε ο Φουκώ, επιβάλλοντας ως πρότυπο συμπεριφοράς τη διαφθορά.

Η μάταιη αντίσταση και η αυθεντική ύπαρξη

Ο αγώνας είναι μάταιος και φευ, κουραστικός… Η αυθεντική ύπαρξη του Σαρτρ απαιτεί προσπάθεια, η ελευθερία έχει ευθύνη.

Θεσμική αποδοχή της διαφθοράς και καταπίεσης

Η αποδοχή αυτή καθίσταται θεσμική, η διαφθορά και η καταπίεση δεν έχουν ιδεολογικό χρώμα ούτε φύλο. Έτσι είναι το παιχνίδι το οποίο ακόμα και οι αδύναμοι κρίκοι της κοινωνίας, όπως είναι οι γυναίκες, το αποδέχονται με την ελπίδα να αποτελέσουν μέρος αυτού του συστήματος εξουσίας αποδεχόμενες όλα τα κριτήρια που αυτό θέτει. Οι απόλυτα ταυτισμένες με το σύστημα εξουσίας εσωτερικεύουν και τον μισογυνισμό του προκειμένου να γίνουν, μάταια όμως, αποδεκτές.

Η εκμετάλλευση των γυναικών από το σύστημα εξουσίας

Ήδη το σύστημα τις εμπαίζει, τους δίνει περισσότερα «δικαιώματα», ενώ από την άλλη αυξάνεται η καθημερινή βία εναντίον τους. 

Η εκπόρνευση δεν θεωρείται δυστυχία αλλά ικανότητα, η χρήση τους ως αναπαραγωγικών εργαλείων (βλ. παρένθετη μητρότητα και όχι μόνο) θεωρείται προοδευτικότητα. 

Από την άλλη, η θέσπιση εργαλείων συμμετοχής τους στην πολιτική και στα υψηλότερα επίπεδα εξουσίας είναι υποκριτική. Και σε αυτά μπορούν να φθάσουν ορισμένες, οι οποίες θα έχουν τις «σωστές» προδιαγραφές, όπως είναι οι πολιτικές γνωριμίες και ένας ισχυρός σύζυγος ή εραστής. Όταν δε φθάσουν σε αυτά τα επίπεδα, θα υιοθετήσουν πλήρως το σύστημα εξουσίας με τον τρόπο που θεωρείται ως ορθός. Οι γυναίκες λοιπόν αποτελούν μέρος της ρευστής νεωτερικότητας του Μπάουμαν προκειμένου να επιτύχουν αποδοχή και «ασφάλεια».

Η κοινωνική απάθεια ως έγκριση της καταπίεσης

Η γενική απάθεια αποτελεί, στην ουσία, έγκριση της καταπίεσης, της βίας και της διαφθοράς που αυτή συνεπάγεται. Οτιδήποτε άλλο είναι υποκριτικό. 

Κανέναν δεν ενδιαφέρει ούτε η φυγή των Ελλήνων στο εξωτερικό, ούτε η καθημερινή βία, ούτε η οικονομική ανέχεια των περισσότερων. Ουσιαστικά, ο πολίτης βοηθά την εξουσία να τον καταστρέψει θεωρώντας ότι έτσι προστατεύεται.

Η ψυχοπαθητική κοινωνία και η ανακύκλωση της εξουσίας

Η κοινωνία λοιπόν καθίσταται μαζικά ψυχοπαθητική (δημιουργείται μία συστημική ψυχοπάθεια), ανακυκλώνοντας τον φαύλο κύκλο της εξουσίας, γιατί αυτό είναι το αποδεκτό. 

Η ψυχοπαθητική κοινωνία κυβερνάται από άτομα που επιδεικνύουν χαρακτηριστικά ψυχοπάθειας, όπως είναι η έλλειψη ενσυναίσθησης, η χειριστική συμπεριφορά και η μανία για έλεγχο. Τα άτομα αυτά ενδιαφέρονται μόνο για τα δικά τους συμφέροντα, δημιουργώντας μία κοινωνία που λειτουργεί με βάση την καταπίεση και τη διαφθορά, οι οποίες καθίστανται πλέον νόρμες.

Η εντατικοποίηση της βίας και η παρακμή του συστήματος

Το σύστημα όμως φαίνεται ότι δεν μπορεί να επιβιώσει παρά μόνο με την ακόμα μεγαλύτερη ένταση της βίας και της διαφθοράς. Στα πλαίσια αυτά, η πλήρης εξάλειψη της παιδείας και της κριτικής σκέψης, όπως και οι συνεχείς οικονομικές και υγειονομικές κρίσεις αποτελούν ένα ακόμα εργαλείο. 

Όπως αναφέρει και ο Θουκυδίδης, η κρίση που προκάλεσε η επιδημία στην Αθήνα οδήγησε σε ηθική κατάπτωση παρόμοια με αυτή των ημερών μας, με  μία, όμως, βασική διαφορά. Στην περίπτωση της αρχαίας Αθήνας αφορούσε τις ακόλαστες απολαύσεις, ενώ σήμερα η βία έχει καταστεί η ίδια μία ακόλαστη απόλαυση (βλ. κακοποίηση παιδιών, ζώων, γυναικών), θα τη λέγαμε και ακόλαστη βία. Η μπαναλιτέ του κακού εδραιώνεται λοιπόν, όπως υποστηρίζει η Χάνα Αρεντ, λόγω της παντελούς έλλειψης κοινωνικής συνείδησης.

Η ενίσχυση της βίας από την αλαζονεία των εξουσιαστών

Γιατί όμως εντείνεται η βία και η διαφθορά; Η ήδη υπάρχουσα δεν ήταν αρκετή για την επιβολή της εξουσίας; 

Η απάντηση πιθανόν να είναι η ψυχοπαθητική αλαζονεία των εξουσιαστών που όμως συντηρείται, γίνεται αποδεκτή και σε αρκετές περιπτώσεις αποτελεί αντικείμενο θαυμασμού από τον μέσο άνθρωπο. Η αλαζονεία αυτή πλέον δεν αρκείται στην επιβολή της εξουσίας αλλά σαδιστικά επιδιώκει την εξόντωση του ανθρώπινου είδους.

Η λύση: Η αυτοκατάρρευση του συστήματος

Ποια είναι η λύση; Όσο η εξουσία θα συντηρεί με μικρές χάρες και εύνοιες την κατάσταση, δεν θα υπάρχει λύση. Ο άνθρωπος θα αρκείται σε αυτά ή θα ελπίζει εναγωνίως για μία μικρή ακόμα χάρη, ακόμα και εάν είναι εις βάρος των άλλων. 

Οι λίγοι αντιδρώντες θα εγκαταλειφθούν στη σιωπή της απομόνωσης, ενώ οι πολλοί θα αφεθούν στα χέρια του εξουσιαστή «πατερούλη», ελπίζοντας ότι θα μείνουν αλώβητοι. 

Όταν όμως το σύστημα καταρρεύσει, όταν η καταπίεση γίνει υπερβολική και η βία ακραία, μόνο τότε θα γίνει μία νέα αρχή, από ποιούς όμως και με ποιο τρόπο παραμένει άγνωστο.

 

Πηγές

Αρεντ, Χ. (2009) Ο Αιχμαν στην Ιερουσαλήμ. Έκθεση για την κοινοτοπία του κακού. Εκδόσεις Νησίδες.

Ζαχαράκης, Μ. (2020) Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός, του Ζαν-Πολ Σαρτρ. Διαθέσιμο στο: https://bookpress.gr/kritikes/idees/11651-sartre-jean-paul-nobel-1964-doma-o-uparxismos-einai-enas-anthropismos-zaharakis?utm_source=chatgpt.com

Μπέζα - Τσουρουπάκη, Α.(2021)  Ο Θουκυδίδης, ο λοιμός των Αθηνών και η εποχή μας. Διαθέσιμο στο: https://www.metarithmisi.gr/content/o-thoukydidis-o-loimos-ton-athinon-kai-i-epochi-mas-41023?utm_source=chatgpt.com

Μπάουμαν, Ζ. (2011) Ρευστή αγάπη. Για την ευθραυστότητα των ανθρώπινων δεσμών. Εκδόσεις Εστία.

Νίτσε, Φ. (2006) Γενεαλογία της ηθικής. Εκδόσεις Πανοπτικόν.

Φουκώ, Μ. (2011) Επιτήρηση και Θεωρία. Η γέννηση της φυλακής. Εκδόσεις Πλέθρον.